တရားမကြောင်းနှင့် ရာဇဝတ်ကြောင်း- ပြည်သူများ သိရှိထားသင့်သည့် အခြေခံဥပဒေဗဟုသုတ
၁။ နိဒါန်း (Introduction)
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဥပဒေစီရင်ရေးစနစ်သည် ဗြိတိသျှဘုံဥပဒေ (Common Law) စနစ်ကို အခြေခံထားပြီး တရားမျှတမှုကို ဖော်ဆောင်ရာတွင် တရားမကြောင်း (Civil) နှင့် ရာဇဝတ်ကြောင်း (Criminal) ဟူ၍ အဓိကလမ်းကြောင်းနှစ်ခု ခွဲခြားထားပါသည်။ နိုင်ငံတော်တရားလွှတ်တော်ချုပ် (Supreme Court) မှ ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော ၁၉၅၆ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံစီရင်ထုံး (Burma Law Reports) များတွင် ပါရှိသည့်အတိုင်း လမ်းကြောင်းတစ်ခုစီတွင် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှင့် သီးခြားရည်ရွယ်ချက်များ ရှိကြပါသည်။
ဥပဒေ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ တရားမျှတမှုကို ဖော်ဆောင်ရန်ဖြစ်သည်။
ဤလမ်းကြောင်းနှစ်ခု၏ ကွာခြားချက်ကို သိရှိခြင်းသည် မိမိတို့၏ အခွင့်အရေးကို ဥပဒေနှင့်အညီ ထိရောက်စွာ ကာကွယ်ရန် ပထမဦးဆုံးသော ခြေလှမ်းဖြစ်ပါသည်။
၂။ တရားမကြောင်း (Civil Litigation)
တရားမကြောင်းသည် လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဖြစ်ပွားသည့် ပုဂ္ဂလိကအခွင့်အရေး၊ ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ပဋိညာဉ်စာချုပ်၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေနှင့် မိသားစုရေးရာ အငြင်းပွားမှုများကို တရားမကျင့်ထုံးဥပဒေ (The Code of Civil Procedure) နှင့်အညီ ဖြေရှင်းခြင်း ဖြစ်ပါသည်။
- ပါဝင်သူများ: အမှုကို စတင်စွဲဆိုသူကို 'တရားလို' (Plaintiff) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး စွဲဆိုခြင်းခံရသူကို 'တရားပြိုင်' (Defendant) ဟု ခေါ်ပါသည်။ ဥပမာ- ၁၉၅၆ စီရင်ထုံးပါ Aung Khin Lat & Son v. U Khin Maung & Co. အမှုတွင် အဖွဲ့အစည်းများအကြား အငြင်းပွားမှုကို တွေ့နိုင်သလို၊ ၂၀၀၇ စီရင်ထုံးပါ မြန်မာ့စီးပွားရေးဘဏ် (Myanmar Economic Bank) နှင့် M.H.L.G. Trading Co. Ltd. တို့၏ အမှုများသည် တရားမကြောင်း၏ သဘောသဘာဝကို ဖော်ပြနေပါသည်။
- တရားစွဲဆိုရန်အကြောင်း (Cause of Action): တရားမမှုတစ်ခု စွဲဆိုရန်အတွက် ဥပဒေအရ ခိုင်လုံသော အကြောင်းခြင်းရာ ရှိရန် မရှိမဖြစ် လိုအပ်ပါသည်။
- ဒီကရီ (Decree): တရားရုံး၏ အဆုံးအဖြတ်ကို 'ဒီကရီ' ဟု ခေါ်ဆိုကာ ၎င်းတွင် အမှုမပြီးပြတ်မီ ချမှတ်သော ပဏာမဒီကရီ နှင့် အမှုအပြီးသတ်တွင် ချမှတ်သော အပြီးသတ်ဒီကရီ ဟူ၍ ရှိပါသည်။
တရားမကြောင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်များ:
- ပဋိညာဉ်အတိုင်း ဆောင်ရွက်ပေးရန်: သဘောတူညီချက်ပါအတိုင်း တာဝန်ပျက်ကွက်မှု မရှိစေရန်။
- ပစ္စည်းပြန်လည်ရရှိရန်: မိမိပိုင်ဆိုင်သော ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော သို့မဟုတ် မရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ပစ္စည်းကို ပြန်လည်ရယူရန်။
- နစ်နာကြေး/လျော်ကြေးရရှိရန်: ထိခိုက်နစ်နာမှုအတွက် ငွေကြေးအရ ကုစားမှု ရရှိရန်။
ပုဂ္ဂလိကအငြင်းပွားမှုများမှသည် လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုလုံး၏ အေးချမ်းသာယာမှုကို ထိခိုက်စေသော ပြစ်မှုများအကြောင်းသို့ ဆက်လက်လေ့လာကြည့်ပါမည်။
၃။ ရာဇဝတ်ကြောင်း (Criminal Prosecution)
ရာဇဝတ်ကြောင်းသည် ပြည်သူ့အေးချမ်းသာယာရေးကို ထိခိုက်စေသော ပြစ်မှုများကို ရာဇသတ်ကြီး (Penal Code) နှင့် ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ (The Code of Criminal Procedure) တို့အရ အရေးယူသည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်ပါသည်။
- ဖမ်းဆီးပိုင်ခွင့်: ရဲအရာရှိက ဝရမ်းမပါဘဲ ဖမ်းဆီးနိုင်သော ရဲအရေးပိုင် (Cognizable) ပြစ်မှုနှင့် ဝရမ်းပါမှသာ ဖမ်းဆီးနိုင်သော ရဲအရေးမပိုင်
- (Non-cognizable) ပြစ်မှုဟူ၍ ရှိပါသည်။
- ဆင့်ခေါ်မှုနှင့် ဝရမ်း: ပြစ်ဒဏ်အနိမ့်အမြင့်ပေါ် မူတည်၍ ခွဲခြားပါသည်။
- ဝရမ်းမှု (Warrant-cases) သည် သေဒဏ်၊ တစ်သက်တစ်ကျွန်းဒဏ် သို့မဟုတ် ထောင်ဒဏ် (၂) နှစ်ထက်ပိုသော ပြစ်ဒဏ်ထိုက်သည့် အမှုများဖြစ်သည်။
- ဆင့်ခေါ်မှု (Summons-cases) သည် ထောင်ဒဏ် (၆) လအောက် ပြစ်ဒဏ်ထိုက်သည့် ဝရမ်းမှုမဟုတ်သော အမှုများ ဖြစ်ပါသည်။
- ကျေးအေးနိုင်မှု: အချို့သောပြစ်မှုများကို အချင်းချင်း ကျေအေးခွင့်ရှိပါသည်။
ကျေအေးနိုင်သော ပြစ်မှုအချို့ (Compoundable Offences):
ပြစ်မှုအမျိုးအစား
ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ
သဘောသဘာဝ
သာမန်နာကျင်စေမှု
၃၂၃
တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ထိခိုက်နာကျင်စေမှု
မတရားတားဆီးမှု
၃၄၁
လူတစ်ဦးအား သွားလိုရာသို့ မသွားနိုင်အောင် တားဆီးမှု
လိမ်လည်မှု
၄၁၇
လှည့်ဖြား၍ ပစ္စည်း သို့မဟုတ် ငွေကြေးရယူမှု
မတရားကျော်နင်းမှု
၄၄၇
သူတစ်ပါးပိုင်နက်အတွင်း ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဝင်ရောက်မှု
ဤလုပ်ထုံးလုပ်နည်းနှစ်ခုလုံးကို ပိုမိုရှင်းလင်းစွာ မြင်သာစေရန်အတွက် အဓိကကွာခြားချက်များကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကြပါစို့။
၄။ အဓိကကွာခြားချက်များ (Key Differences Summary)
ကွာခြားချက်အချက်အလက် တရားမကြောင်း (Civil) ရာဇဝတ်ကြောင်း (Criminal)
ရည်ရွယ်ချက် အခွင့်အရေးပြန်ရရန်/လျော်ကြေးရရန် ပြစ်ဒဏ်ပေးရန်/အများပြည်သူအေးချမ်းရန်
ပါဝင်သူများ တရားလို နှင့် တရားပြိုင် နိုင်ငံတော် နှင့် တရားခံ
အမှုစတင်သူ နစ်နာသူကိုယ်တိုင် (သို့) အဖွဲ့အစည်း (ဥပမာ - မြန်မာ့စီးပွားရေးဘဏ်) နိုင်ငံတော်/ရဲတပ်ဖွဲ့ (သို့) နစ်နာသူ
သက်သေပြရန်တာဝန် အထောက်အထား ခိုင်လုံမှု သံသယမရှိ သက်သေပြနိုင်မှု
(Balance of Probabilities) (Beyond Reasonable Doubt)
ရလဒ် ဒီကရီ (Decree) သို့မဟုတ် အမိန့် ပြစ်ဒဏ် (ထောင်ဒဏ်/ငွေဒဏ်)
သို့သော် အချို့သော ဖြစ်ရပ်များသည် ဤလမ်းကြောင်းနှစ်ခုလုံးတွင် တစ်ပြိုင်နက် အကျုံးဝင်နေတတ်ပါသည်။
၅။ တရားမကြောင်းနှင့် ရာဇဝတ်ကြောင်း ဒွန်တွဲနေသော ဖြစ်ရပ်များ (Overlap Cases)
လုပ်ရပ်တစ်ခုတည်းက လမ်းကြောင်းနှစ်ခုလုံးကို တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ဥပမာ- လိမ်လည်မှု (Cheating) တွင် ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၄၁၅/၄၁၇ အရ ရာဇဝတ်ကြောင်းအရ အပြစ်ပေးနိုင်သလို၊ ဆုံးရှုံးသွားသော ငွေကြေးများ ပြန်လည်ရရှိရန် တရားမကြောင်းအရလည်း တရားစွဲဆိုနိုင်ပါသည်။
Case Study (ဖြစ်ရပ်မှန်လေ့လာချက်):
ကုမ္ပဏီတစ်ခုသည် အခြားအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအား ငွေကြေးလိမ်လည်သွားသည် ဆိုပါစို့။ နိုင်ငံတော်က ရာဇဝတ်မှုဖြင့် တရားစွဲဆို၍ တရားခံအား ထောင်ဒဏ်ချမှတ်နိုင်သော်လည်း၊ နစ်နာသည့် ကုမ္ပဏီအနေဖြင့် မိမိ၏ဆုံးရှုံးငွေများကို ပြန်လည်ရရှိရန်အတွက် သီးခြား "လျှောက်ထားလွှာ" (Application/Petition) တင်သွင်း၍ တရားမမှုဖြင့် နစ်နာကြေးတောင်းခံရန် လိုအပ်ပါသည်။
၆။ နိဂုံး (Conclusion)
တရားစီရင်ရေး လမ်းကြောင်းများကို ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းသည် နိုင်ငံသားတိုင်းအတွက် မိမိ၏ အခွင့်အရေးကို ထိရောက်စွာ ကာကွယ်နိုင်မည့် အကာအကွယ်ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ဤခြားနားချက်များကို သိရှိထားမှသာ "တရားစွဲဆိုရန်အကြောင်း" (Cause of Action) ကာလစည်းကမ်းသတ် ကျော်လွန်သွားခြင်း သို့မဟုတ် လမ်းကြောင်းမှားယွင်းမှုကြောင့် အချိန်နှင့် ငွေကြေးကုန်ဆုံးခြင်းများမှ ကင်းဝေးစေမည်ဖြစ်ပြီး တရားစီရင်ရေးစနစ်အပေါ် ယုံကြည်မှု တိုးလာနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။
အဓိကမှတ်သားရန် အချက်များ:
- တရားမကြောင်းသည် ပုဂ္ဂလိကအခွင့်အရေးနှင့် ကုစားမှုအတွက် ဖြစ်သည်။
- ရာဇဝတ်ကြောင်းသည် အများပြည်သူလုံခြုံရေးနှင့် ပြစ်မှုကျူးလွန်သူကို အပြစ်ပေးရန် ဖြစ်သည်။
- အမှုတစ်ခုကို လမ်းကြောင်းနှစ်ခုလုံးတွင် ဒွန်တွဲ၍ အရေးယူနိုင်ကြောင်း သတိပြုရန် ဖြစ်သည်။